انواع پست برق توزیع؛ مقایسه پست هوایی، زمینی و کمپکت

وقتی یک پروژه بزرگ به پست برق اختصاصی نیاز پیدا می‌کند، اولین سؤال کارفرما معمولا این است: «چه نوع پستی؟» جواب این سؤال فقط به بودجه بستگی ندارد. میزان بار، فضایی که در اختیار دارید، محل پروژه و ضوابط شرکت توزیع برق منطقه، همه در این تصمیم نقش دارند. در این مقاله سه نوع اصلی پست توزیع، یعنی پست هوایی، زمینی و کمپکت را کنار هم گذاشته‌ایم تا مشخص شود هر کدام کجا به کار می‌آید. اگر بعد از خواندن این مقاله هنوز بین دو نوع پست مردد هستید، کارشناسان تجهیز پست برق پی دژ ماوی بعد از بازدید محل، گزینه مناسب را پیشنهاد می‌کنند.

پست توزیع برق چه کاری انجام می‌دهد؟

برق با ولتاژ فشار متوسط به پست توزیع می‌رسد که در بیشتر شهرهای ایران ۲۰ کیلوولت است و در برخی مناطق ۱۱ یا ۳۳ کیلوولت. وظیفه اصلی پست این است که این ولتاژ را به فشار ضعیف قابل مصرف، یعنی ۳۸۰ ولت سه‌فاز و ۲۲۰ ولت تک‌فاز تبدیل کند. اما کار پست فقط تبدیل ولتاژ نیست؛ پست شبکه توزیع را در برابر خطاها از شبکه بالادست جدا می‌کند و برق را بین مصرف‌کننده‌ها تقسیم می‌کند.

هر پست توزیع، هر شکلی که داشته باشد، از چند بخش ثابت تشکیل می‌شود:

• تجهیزات قطع و وصل و حفاظت فشار متوسط: در پست‌های کوچک فیوز و سکسیونر و در پست‌های بزرگ‌تر کلید قدرت و سلول‌های فشار متوسط
• ترانسفورماتور که قلب پست است
• تابلوی فشار ضعیف برای تقسیم برق بین فیدرهای خروجی
• سیستم زمین (ارت) که ایمنی افراد و تجهیزات به آن بستگی دارد

تفاوت انواع پست در این است که این اجزا کجا و چطور چیده می‌شوند.

پست هوایی؛ ساده، سریع و برای ظرفیت‌های کم

در پست هوایی، ترانسفورماتور روی تیر برق نصب می‌شود و به همین دلیل تقریبا فضایی روی زمین نمی‌گیرد. پست‌های هوایی معمولا دو شکل دارند:

• تک‌پایه: برای ظرفیت‌های کم؛ رایج‌ترین ظرفیت‌ها ۲۵، ۵۰ و ۱۰۰ کیلوولت‌آمپر هستند.
• دوپایه (H): برای ترانس‌های بزرگ‌تر و سنگین‌تر. سقف ظرفیت پست هوایی معمولا حدود ۵۰۰ کیلوولت‌آمپر است؛ البته هر شرکت توزیع ضوابط خودش را دارد.

روی پایه پست هوایی معمولا کات‌اوت فیوز برای حفاظت ترانس، برقگیر برای حفاظت در برابر صاعقه و اضافه‌ولتاژ و یک تابلوی فشار ضعیف در پایین تیر قرار می‌گیرد. اجرای این پست به نصب درست پایه و فونداسیون هم وابسته است؛ جزئیات آن را در صفحه نصب تیر برق و پایه‌های فلزی و بتنی توضیح داده‌ایم.

مناسب برای: حاشیه شهرها، روستاها، باغ‌ها، کارگاه‌های کوچک و مناطقی که شبکه فشار متوسط آن‌ها هوایی است. نقطه ضعفش هم روشن است: در معرض باد، برف، گرد و غبار و برخورد است و برای بارهای سنگین جواب نمی‌دهد.

پست زمینی؛ انتخاب اصلی پروژه‌های بزرگ شهری

پست زمینی در یک اتاق اختصاصی ساخته می‌شود؛ یا داخل خود ساختمان (معمولا در طبقات زیرزمین یا همکف) یا در یک سازه مستقل در محوطه. سلول‌های فشار متوسط، یک یا چند ترانسفورماتور و تابلوهای فشار ضعیف همه داخل همین اتاق قرار می‌گیرند. وقتی بار پروژه از ظرفیت پست هوایی بیشتر می‌شود، پست زمینی تقریبا تنها گزینه است.

ساخت پست داخل فضای بسته در شهرها چند مزیت مشخص دارد: صدای ترانسفورماتور بیرون نمی‌آید، منظر شهری آسیب نمی‌بیند و تابلوها از آلودگی هوا در امان می‌مانند. در عوض، اتاق پست باید از همان ابتدای طراحی ساختمان در نقشه دیده شود: ابعاد، تهویه، کانال کابل، مسیر ورود و خروج ترانس و دسترسی نیروی شرکت توزیع. تجربه ما این است که بیشتر تاخیرهای برق‌دار شدن در برج‌ها از همین جا شروع می‌شود؛ اتاقی که برای پست کنار گذاشته شده با ضوابط شرکت توزیع جور نیست و باید دوباره ساخته شود.

مناسب برای: برج‌ها، مال‌ها، بیمارستان‌ها، دانشگاه‌ها و واحدهای صنعتی با دیماند بالا.

پست کمپکت؛ وقتی جا کم است و زمان هم

پست کمپکت همان اجزای پست زمینی را دارد، اما در یک محفظه کوچک و معمولا پیش‌ساخته. این پست‌ها بیشتر در مراکز شهرها به کار می‌روند؛ جایی که تراکم بار بالاست، قیمت زمین زیاد است و زمینی با ابعاد لازم برای پست معمولی پیدا نمی‌شود. پست کمپکت هم می‌تواند پیش‌ساخته باشد و هم با عملیات ساختمانی معمول اجرا شود.

در نمونه‌های پیش‌ساخته، بدنه و تجهیزات در کارخانه مونتاژ و آزمایش می‌شوند و در محل فقط روی فونداسیون قرار می‌گیرند و کابل‌ها وصل می‌شوند. همین موضوع زمان اجرا در محل را کوتاه می‌کند. استاندارد بین‌المللی این نوع پست‌ها IEC 62271-202 است که پست‌های پیش‌ساخته تا ولتاژ ۵۲ کیلوولت را پوشش می‌دهد؛ چه مدل‌هایی که اپراتور وارد آن می‌شود و چه مدل‌هایی که فقط از بیرون دسترسی دارند.

در بسیاری از پست‌های کمپکت، به‌جای سلول‌های معمولی از تابلوی RMU استفاده می‌شود و بوشینگ‌های فشار متوسط از نوع پلاگین هستند؛ بنابراین خبری از کات‌اوت و برقگیر روی پایه نیست.

مناسب برای: مراکز شهری پرتراکم، پارک‌ها و فضاهای عمومی، پروژه‌هایی که زمان وصل برق برایشان حیاتی است و جاهایی که ساخت اتاق پست ممکن نیست.

مقایسه سه نوع پست توزیع در یک نگاه

اعداد این جدول راهنمای کلی هستند. ظرفیت مجاز و نوع پست هر پروژه را در نهایت ضوابط شرکت توزیع برق همان منطقه تعیین می‌کند.

پست‌های فوق توزیع؛ برای صنایع بزرگ

بعضی کارخانه‌ها و شهرک‌های صنعتی آنقدر بار دارند که برق را مستقیم از شبکه فوق توزیع می‌گیرند. در ایران ولتاژهای رایج فوق توزیع ۶۳، ۶۶ و ۱۳۲ کیلوولت است. در این حالت یک پست ۶۳ به ۲۰ کیلوولت داخل محوطه ساخته می‌شود و شبکه داخلی مجتمع از آن تغذیه می‌کند. این پروژه‌ها در مقیاس و زمان با پست‌های توزیع قابل مقایسه نیستند و باید از همان مرحله مطالعات با شرکت برق منطقه‌ای هماهنگ شوند.

برای پروژه شما کدام پست مناسب است؟

اگر بخواهیم خلاصه کنیم، تصمیم نوع پست با چهار سؤال شروع می‌شود:

1. دیماند پروژه چقدر است؟ این اولین و مهم‌ترین عدد است. اگر با این مفهوم آشنا نیستید، مقاله دیماند برق چیست را بخوانید.
2. چقدر فضا دارید؟ اتاق پست زمینی فضا می‌خواهد و پست کمپکت کمتر.
3. شبکه فشار متوسط محل هوایی است یا زمینی؟ این موضوع روی نوع اتصال و هزینه کابل‌کشی اثر می‌گذارد.
4. برق را کی لازم دارید؟ اگر زمان کم است، پست پیش‌ساخته گزینه جدی‌تری است.

تیم پی دژ ماوی پس از بازدید از محل و بررسی نقشه‌ها، نوع پست مناسب را پیشنهاد می‌دهد و اجرای آن را از اخذ انشعاب تا تجهیز پست، نصب ترانس و تجهیز تابلوهای برق به عهده می‌گیرد.

سوالات متداول

تفاوت پست کمپکت با پست زمینی چیست؟

اجزای اصلی هر دو یکی است. تفاوت در این است که پست زمینی در یک اتاق ساخته‌شده اجرا می‌شود و پست کمپکت در یک محفظه کوچک‌تر و معمولا پیش‌ساخته که فضای کمتری می‌گیرد و زودتر نصب می‌شود.

آیا می‌شود پست هوایی را بعدا به پست زمینی تبدیل کرد؟

بله، وقتی بار پروژه از ظرفیت پست هوایی بیشتر می‌شود، این کار با درخواست افزایش قدرت و تایید شرکت توزیع برق انجام می‌شود. اما اگر از ابتدا می‌دانید پروژه توسعه پیدا می‌کند، بهتر است فضای پست زمینی را همان موقع در نقشه کنار بگذارید.

نوع پست را چه کسی تعیین می‌کند؟

طراح برق پروژه بر اساس دیماند و شرایط محل پیشنهاد می‌دهد، اما تایید نهایی با شرکت توزیع برق منطقه است. نقشه پست باید پیش از اجرا به تایید آن برسد.